Μερικές φορές λέγεται ότι ένα πανεπιστήμιο δεν είναι τίποτα άλλο παρά έναs ασφαλής χώρος για την ανάπτυξη ενός 18χρονου. Φυσικά, αυτή είναι μια τεράστια απλοποίηση. Όμως, κρύβει επίσης και μερικές αλήθειες. Όταν αναστρέφω πίσω στα χρόνια μου σαν προπτυχιακός φοιτητής Χημικών Μηχανικών στο EMΠ, μπορώ να εντοπίσω τρεις βασικούς τομείς αυτής της ανάπτυξης: διανοητική και ακαδημαϊκή ανάπτυξη, επέκταση κοινωνικών δεσμών και οριζόντων, και αντιμετώπιση προκλήσεων από διαφορετικές κατευθύνσεις και για διαφορετικούς σκοπούς. Όλα αυτά θα τα αναλύσω παρακάτω. θα τα προλογίσω, πρώτα, λέγοντας πόσο τυχερός ήμουν που ήμουν μέρος του EMΠ για πέντε χρόνια, χρόνια ασυνήθιστoυ ενθουσιασμού, χρόνια που ήταν ανυψωτικά, αισιόδοξα και προσβλέποντας στο μέλλον. Αν και όλα τα προπτυχιακά χρόνια μου ήταν κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας στην Ελλάδα, οι προσανατολισμένες στο μέλλον, θετικές νοοτροπίες που ανέφερα προήλθαν από το περιβάλλον αριστείας, φιλοδοξίας και επιτυχίας που διείσδυε στο EMΠ, ένα ακαδημαϊκό κέντρο με ισχυρά και ασυμβίβαστα πρότυπα και προδιαγραφές. Ένα περιβάλλον που είμαι σίγουρος ότι συνεχίζεται και σήμερα.

Έχοντας μεγαλώσει στο νησί της Ρόδου, η ιδέα της εισαγωγής στο EMΠ, στην ανώτατη κατηγορία μαθηματικής και τεχνολογικής αριστείας στην Ελλάδα, ήταν ταυτόχρονα μια φαντασίωση και ένας λόγος για μια εστιασμένη αποφασιστικότητα. Οι συμμαθητές μου από το Βενετόκλειο γυμνάσιο και εγώ είχαμε ακούσει ότι οι συνυποψήφιοι μας από πόλεις όπως η Αθήνα ήταν καλύτερα προετοιμασμένοι, σε καλύτερα σχολεία, με καλύτερους καθηγητές, με φροντιστήρια. Ορισμένα από τα ονόματά τους εμφανίζονταν προεξέχοντες στο δελτίο της Μαθηματικής Εταιρίας. Σίγουρα ήμασταν πολύ έξω από την κατηγορία τους, εμείς σαν νησιώτες. Αντιμετωπίζοντας αυτές τις αποθαρρυντικές πιθανότητες, αποφάσισα τότε να ενισχύσω τις γνώσεις μου με βιβλία που δεν χρησιμοποιούσαμε, να κάνω τη δική μου αυτοδιδασκαλία και το δικό μου αυτοφροντιστήριο, για να το πω κάπως. Έτσι αγόρασα ένα βιβλίο για την Άλγεβρα του ημίθεου Μαντά και ένα για την Γεωμετρία από έναν άλλο ημίθεο της εποχής, τον Ιωαννίδη. Έτσι, όταν ήρθε η ώρα να δώσω τις πανελλήνιες εξετάσεις, αισθάνθηκα καλύτερα προετοιμασμένος και με αυξημένη αυτοπεποίθηση. Ίσως, αυτό συνέβαλε στο να  πάρω ψηλή βαθμολογία και να γίνω δεκτός με υποτροφία του ΙΚΥ.

Με την είσοδό μου στο EMΠ, ένας εκπληκτικός νέος κόσμος επιστήμης και μαθηματικών άνοιξε. Ένας κόσμος που συνέχισε να με θαυμάζει με αυξανόμενη γοητεία μέχρι την αποφοίτησή μου. Η Ανόργανη Χημεία και η Κβαντική Μηχανική (ένα αιρετό μάθημα που παρακολουθήσαμε κατά το τέταρτο έτος), η Φυσικοχημεία, η Θερμοδυναμική, η Χημική Κινητική και τα Φαινόμενα Μεταφοράς ήταν όλα νέα μαγικά θέματα που δημιούργησαν το υπόβαθρο για να κατανοήσουμε και να εφαρμόσουμε τις πολλές μεταμορφώσεις στα υλικά και την ενέργεια (τα δύο βασικά συστατικά της μηχανικής, το τρίτο όντας η πληροφορία) που εμπλουτίζουν τη ζωή μας. Τέσσερις εξαιρετικοί καθηγητές, μερικοί από τους οποίους μόλις τότε είχαν προσληφθεί στο EMΠ, βοήθησαν σ’ αυτό το πανόραμα: Γεώργιος Παρισάκης, Θεόδωρος Σκουλικίδης, Νικόλαος Κουμούτσος και Ιωάννης Μαραγκόζης. Αλλά ο άνθρωπος που είχε την πιο μεγάλη επίδραση σε μένα ήταν ο καθηγητής Κουμούτσος, υπό την καθοδήγηση του οποίου και, μαζί με την εποπτεία του Λέκτορα Γιάννη Παλυβού, ολοκλήρωσα, μαζί με τον συνάδελφό μου Μωυσή Μπουδούρη, τη Διπλωματική μου εργασία με θέμα την ατμοσφαιρική ρύπανση της Αθήνας.

Εκείνα ήταν χρόνια πριν από το Διαδίκτυο και προσωπικούς υπολογιστές. Και ενώ οι περισσότεροι καθηγητές είχαν σημειώσεις για τα μαθήματα τους που μας διανεμήθηκαν, υπήρχε μια σοβαρή ανάγκη για περισσότερα. Έτσι, όπως και στα χρόνια του γυμνασίου, στράφηκα στην αυτοβοήθεια. Επισκέφτηκα το βιβλιοπωλείο Ελευθερουδάκης στην Αθήνα, έναν παράδεισο για μαθηματικά, χημεία και άλλα σχετικά θέματα, από καταξιωμένους συγγραφείς. Αυτό με βοήθησε να καλύψω κενά, να οδηγούμαι σε απαντήσεις σε ερωτήσεις και γενικά να επεκτείνω το πεδίο γνώσεων μου. Παρεμπιπτόντως, θα προσθέσω ότι αγόρασα επίσης τα διάσημα βιβλία διαφορικού λογισμού του Tom Apostol, καθηγητή μαθηματικών στο Caltech. Ποτέ δεν φαντάστηκα τότε ότι μερικά χρόνια αργότερα θα συναντούσα τον Tom, που είχε επίσης και Ελληνική καταγωγή, στο Caltech όταν εντάχθηκα σαν μεταπτυχιακός φοιτητής. Μικρός κόσμος πράγματι!

Η ομάδα των συναδέλφων μου στη χημική μηχανική βοήθησε να ανοίξει άλλο ένα παράθυρο στο περιβάλλον του EMΠ, αυτό που προάγει και συνεχίζει να προάγει αριστεία και επιτεύγματα. Ήταν γεμάτο από ταλαντούχους φοιτητές από όλη την Ελλάδα, φιλόδοξους, φιλικούς αλλά και ταυτόχρονα σφοδρά ανταγωνιστικούς, κατά πάσα πιθανότητα όλοι οι κορυφαίοι μαθητές στην τάξη τους στο λύκειο. Για κάποιον που μεγάλωσε στον μικρότερο χώρο ενός νησιού, το περιβάλλον ήταν συναρπαστικό, ανταγωνιστικό αλλά και επίσης απόλυτα διεγερτικό. Έτσι μάθαμε πώς να προσαρμοζόμαστε, πώς να ανταγωνιζόμαστε, και πώς να εμπλουτίζουμε τις γνώσεις μας από συναδέλφους με διαφορετικά υπόβαθρα, ιδέες και τρόπους σκέψης. Με άλλα λόγια, πώς να μεγαλώνουμε μέρα με τη μέρα. Η εμπειρία του EMΠ ήταν καθοριστική στην πλοήγηση της επόμενης μετάβασης σε ένα καινούργιο επίπεδο ανταγωνιστικότητας και επιτυχίας, σε μια ευρύτερη και πιο παγκόσμια κλίμακα, για μάς που ακολουθήσαμε μετά μεταπτυχιακά προγράμματα στο εξωτερικό (σχεδόν όλοι στις Ηνωμένες Πολιτείες). Πρέπει επίσης να προσθέσω ότι μια σημαντική βοήθεια σε αυτή την προσαρμογή ήταν η συνεισφορά δύο θερινών πρακτικών που είχα την τύχη να αποκτήσω μέσω του προγράμματος IAESTE (το οποίο καταλαβαίνω ευτυχώς ότι εξακολουθεί να ισχύει): μία στο Στρασβούργο της Γαλλίας, στην Gaz de France, και άλλη μία στη Mänttä, Φινλανδίας, στην Serlachius Oy. Συλλογικά, όλες αυτές οι εμπειρίες έφεραν την συνειδητοποίηση ότι ο κόσμος της επιστήμης και της μηχανικής είναι παγκόσμιος, ότι η επιδίωξη της αριστείας είναι απαραίτητη, και ότι μπορούμε να προσπαθήσουμε να φτιάξουμε με την μηχανική έναν καλύτερο κόσμο για όλη την ανθρωπότητα.

Θα κλείσω με δύο επιπλέον σημειώσεις: Όταν ήρθε η στιγμή να αποφασίσουμε για μεταπτυχιακό, οι λίγοι από εμάς (περίπου έξι, αν θυμάμαι καλά) συμφοιτητές χημικής μηχανικής που σχεδίαζαν να κάνουν αίτηση σε αμερικανικά πανεπιστήμια αποφασίσαμε να χωρίσουμε τις ΗΠΑ σε τομείς, ο καθένας από μας σε έναν τομέα μόνο, ώστε να μην ανταγωνιζόμαστε ο ένας τον άλλο! Ο δικός μου τομέας κατέληξε να είναι η Δυτική Ακτή των ΗΠΑ. Είχα πολύ λίγες ιδέες για τα πανεπιστήμια εκεί (ή για να είμαι πιο ακριβής, οπουδήποτε αλλού, σε εκείνες τις προ-Διαδικτύου  εποχές). Αλλά μου δόθηκε επίσης το επιπλέον προνόμιο να κάνω αίτηση σε δύο σχολές, την École Polytechnique de Montréal και το Πανεπιστήμιο του Notre Dame, όπου πιστεύαμε ότι η γλώσσα διδασκαλίας ήταν τα γαλλικά (η πρώτη ξένη γλώσσα που είχα μάθει) και οι οποίες δεν ενδιέφεραν τους άλλους συναδέλφους μου. Φυσικά, η γλώσσα διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο του Notre Dame είναι και ήταν πάντα τα Αγγλικά αλλά σε εκείνες τις προ-Διαδικτύου εποχές, το όνομα ακουγόταν πολύ γαλλικό! Έτσι, έκανα αίτηση και εκεί! Τυχερός για το ότι πολλά πανεπιστήμια με δέχθηκαν, αποφάσισα τελικά να πάω στο Caltech (Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας). Μια απόφασή που βασίστηκε κυρίως σε πληροφορίες που λάβαμε από το γραφείο Fulbright των ΗΠΑ στην Αθήνα. H uπόλοιπη ιστορία γράφτηκε μετά. Θα ήταν παράλειψή μου αν δεν ανέφερα ότι ο δρόμος της χημικής μηχανικής από το EMΠ στα αμερικανικά μεταπτυχιακά προγράμματα είχε στρωθεί πριν από εμάς από εξαιρετικούς χημικούς μηχανικούς αποφοίτους του EMΠ. Ανθρώπους όπως ο Γιώργος Γαβαλάς (που ήταν ο επιβλέπων της διατριβής μου στο Caltech), ο Γιώργος Στεφανόπουλος, ο Χρήστος Γεωργάκης, ο Άλκης Παγιατάκης, ο Νίκος Πέππας και πολλοί άλλοι.

Κλείνοντας, δεν θα μπορούσα να αναφερθώ στα χρόνια της φοίτησης μου στο ΕΜΠ, χωρίς να μιλήσω για το φοιτητικό κίνημα διαμαρτυρίας κατά της στρατιωτικής δικτατορίας, ένα κίνημα ζωντανό και δυνατό, που έφερνε ένα παλμό διαμαρτυρίας στα αρχοντικά κτήρια του EMΠ, τότε στην οδό Πατησίων. Η πιο ζωντανή ανάμνησή μου είναι κατά τα τέταρτο και πέμπτο έτος, όταν η στρατιωτική κυβέρνηση επέτρεψε, για πρώτη φορά, στους φοιτητές να εκλέξουν αντιπροσώπους. Έχοντας εκλεγεί στο πέμπτο έτος μου σαν πρόεδρος της τριμελούς εφορευτικής επιτροπής των φοιτητών του τμήματος Χημικών Μηχανικών, είχα την ευθύνη να διασφαλίσω ότι οι φοιτητικές εκλογές θα ήταν δίκαιες και τίμιες. Παρά τους φόβους μας για το αντίθετο, διεξάγαμε ευτυχώς τις εκλογές χωρίς κανένα επεισόδιο. Το αντιπολιτευόμενο φοιτητικό κίνημα φούντωσε μετά εκείνες τις εκλογές. Αργότερα εκείνο το έτος, η τάξη μου αποφοίτησε. Και ενώ ήμουν μεταπτυχιακός φοιτητής στο Caltech στις Ηνωμένες Πολιτείες το Φθινόπωρο του 1973, πληροφορήθηκα από πολύ μακριά για τα γεγονότα της 17ης Νοεμβρίου 1973. Έναν χρόνο αργότερα, αποκαταστάθηκε στην Ελλάδα η δημοκρατία. Ήταν η κοινή μας εμπειρία κατά τη διάρκεια εκείνων των καθοριστικών χρόνων που μας έχει δέσει και συνεχίζει να μας συνδέει ισχυρά.